View Colofon
Original text "O arrendamento" written in PT by Daniela Costa,
Other translations
Proofread

Marta Pustuła

Published in edition #2 2019-2023

Uma bomba a iluminar a noite do Marão

Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Daniela Costa

Zgrubiałe od pracy palce kaleczą mi policzki, kiedy wycieram łzy, które nie przestają płynąć. Jestem przekonana, że morze nie ma granic, i nie wiem, dlaczego wciąż się boję, że w środku jestem już martwa. Czy nie zaznam spokoju nawet wtedy, gdy już wszystko się skończy?

Nigdy nie widziałam morza, ale umiem wyznaczać ścieżki. Wody nie da się owinąć wokół palca, płynie, dokąd zechce, jednak ja potrafię nadać jej bieg i wykorzystać jej upór, zanim znowu mi się wymknie, ruszy ku zakamarkom i wypełni ogrom mojej niewiedzy. Nie ogarnęłam jeszcze bezmiaru zdumienia, z jakim podziwia się oceany, nie umiem czytać widnokręgów i brak już we mnie głębi, aby wypełnić morze ciekawości u czekających na mnie inspektorów.

Cóż mogę im powiedzieć? Co ja wiem? Chyba tylko tyle, że nie ma powrotu. Moja żałoba była dożywotnia, ale z tym umiałam sobie poradzić: ubierałam się na czarno, wypełniałam na ziemi zobowiązania, o jakie prosi dusza będąca już u Boga, powstrzymywałam się od wszelkich dziwactw – jakbym mogła sobie na nie pozwolić! – i przywykłam do życia w czerni. Ale nie wiedziałam jeszcze, jak smakuje tragedia, która puka do drzwi i obwieszcza, że każdy kolejny dzień będzie cięższy od poprzedniego. Dopiero wtedy poczułam, jak wielka czeka na mnie otchłań, chociaż już wcześniej podejrzewałam, że jest głęboka.

Czasami miałam poczucie, że życie księdza jest w niebezpieczeństwie. Raz powiedziałam mu nawet:

– Niech ksiądz ucieka do Francji, do rodziców. Tam nic złego księdza nie spotka.

On jednak sobie tylko znanym sposobem przezwyciężał strach, jakby przyszedł na świat wolny od słabości, i odpowiadał mi tak:

– Chrystus stawił czoła niebezpieczeństwu, chociaż wiedział, że zginie. Zdawał sobie sprawę ze wszystkiego, co go czeka, w jego mocy było uniknąć śmierci, lecz mimo to nie uciekał.

Niech Bóg mi wybaczy brak wiary wynikający w połowie z lęku, a w połowie z niewiedzy, ale odparłam:

– Ksiądz to nie Chrystus! Niechże ksiądz ucieka!
Spojrzał na mnie, a jego oczy były jak dzikie konie. Speszyłam się.

– Jeśli ucieknę, będę tchórzem.

Koniec rozmowy.

Od zawsze mieszkałam na wsi, a w moim życiu nie działo się nic ciekawego. Jestem stara i wszystko, co umiem, to kopać w polu i odczytywać pogodę po barwie i ruchu chmur nadchodzących znad wzgórz. Bieda lepiła się do nas jak brud do nóg. Moje dzieci chciały się z niej wyrwać, a ja je wspierałam. Zależało mi na nich bardziej niż na sobie samej. Patrzyłam, jak wyjeżdżają po kolei do Francji. Dostawałam od nich listy, pieniądze, zdjęcia ze ślubów, portrety wnuków, plany nowych domów. Najbardziej się cieszyłam, gdy mnie odwiedzały, chociaż rodziny im rosły i żyło im się coraz lepiej, a moja chatynka niewiele różniła się od zwykłej stodoły. Musiałam zobaczyć na własne oczy, jakie duże są te zbudowane przez nich domy, różne sprzęty i meble zakupione po to, żeby je zapełnić, przywożone ubrania na każdą okazję i ilości jedzenia, w jakie dzieci zaopatrywały się w mieście, i dopiero wtedy się przekonałam, czego nigdy ode mnie nie dostały. Przyglądałam się temu, ale nie było między nami winy ani żalu. Dawałam z siebie, co mogłam.

Pewnego dnia, już po śmierci męża, zawołałam sąsiadkę, żeby w zamian za jakieś przetwory przeczytała mi list od mojej Margaridy. Pisała, że jej najstarsza idzie już do szkoły i że chcą, by uczyła się w Portugalii. No to niech ją przyśle, a ja się nią już zaopiekuję, kazałam odpisać dziewczynie na kartce za dwadzieścia centavos, którą kupiłam w mieście. Następnego lata mała przyjechała na wakacje. Gdy dotarło do niej, że reszta rodziny wyjeżdża, a ona zostaje, zalała się łzami. Serce mi pękało, ale robiłam, co mogłam, żeby wnuczce było ze mną dobrze. Rok później dołączyła do nas jej siostra i już było łatwiej, bo kiedy dopadał je smutek, mogły się nawzajem pocieszać. Gdy chciały coś spsocić, rozmawiały po francusku, a ja udawałam, że się złoszczę, chociaż tak naprawdę mi się to podobało.

Aż w końcu Paula skończyła podstawówkę, a rodzicom zależało, żeby poszła do liceum w Vila Real. Ale jak oni to sobie wyobrażali, skoro nie było drogi z naszej wioski do miasta? Miała chodzić pieszo? Nie ma mowy, bo to ponad półtorej godziny w jedną stronę, nie mówiąc już o tym, jak u nas potrafi dać się we znaki pogoda, i latem, i zimą. Córka zrobiła więc tak: zebrała to, co miała, i to, czego nie miała, kupiła dom w Vila Real i poprosiła mnie, żebym zamieszkała w nim razem z dziewczynkami. Sporo mnie kosztowało, żeby przywyknąć do życia w mieście, gdzie kupuje się wszystko gotowe i spędza więcej czasu w domu niż na powietrzu, ale byłam już wtedy tak przywiązana do wnuczek, że pewnie poszłabym za nimi, gdziekolwiek by mnie potrzebowały, w dowolny zakątek świata. Tak stałam się gościem w swoich własnych stronach i zaczęłam dostrzegać to, czego nie widzi się od środka. Dopiero wtedy, gdy zabierałam dziewczyny w dzień wolny lub na wakacje na wieś, żebyśmy się zajęły ogrodem – bo wszystkie zwierzęta zostały albo zjedzone, albo sprzedane, albo oddane – dotarło do mnie, w jak strasznej żyjemy nędzy. Nie ma drogi, żeby w nagłej potrzebie mógł dotrzeć do nas samochód, nie ma telefonu, żeby porozmawiać z tymi, co na wojnie albo na emigracji, albo chociażby wezwać lekarza, nie ma prądu, żeby cokolwiek podłączyć… Zrozumiałam, że kto raz opuścił tę zapadłą dziurę, nie wróci już nigdy, i pierś spowiła mi czarna chmura, tęsknota za dziećmi i za wnukami, jeszcze większa, bo zrozumiałam, że tej rozłące już nic nie zaradzi.

Dom, w którym mieszkałyśmy w Vila Real, stał przy samym wjeździe do miasta, gdy mija się Cruz das Almas w kierunku Szkoły Przemysłowej. Był bardzo ładny i miał ogród, którego doglądałam, bo potrzebowałam czasami zanurzyć stopy w brudnej ziemi. Dom był dwupiętrowy, a wzdłuż okolicznych ulic stały piękne wille należące do inżynierów, nauczycieli i lekarzy. Jednym z nich był doktor Bento, który często pomagał nam, gdy ktoś umierał we wsi i trzeba było sprowadzić medyka i księdza. Innym był pan Felismino Morgado, sędzia, małomówny człowiek. We wtorki i piątki, dni targowe, żony wychodziły bardzo wcześnie ze swoimi służącymi, żeby wybrać najlepsze produkty, zanim ludzie nadciągający ze wszystkich okolicznych wsi zaleją rynek. Ja wolałam iść później, żeby spotkać się z którąś sąsiadką ze wsi i posłuchać nowin. Często ludzie prosili mnie o różne przysługi, które wyświadczałam im z radością, takie jak zaniesienie jakichś papierów do urzędu albo dopytanie o coś na poczcie. Siedziałam zamknięta w domu, miałam za dużo wolnego czasu i byle powód, żeby wyjść, mnie ożywiał, szczególnie jeśli mogłam coś dla kogoś zrobić. Z drugiej strony czułam się jak jakaś dziedziczka, wielka dama, bo nie musiałam zginać się wpół, żeby wydrzeć z ziemi coś do jedzenia, tak jak moi sąsiedzi, i te drobne uprzejmości, które im wyświadczałam, pomagały mi uspokoić sumienie. Wyrobiłam sobie już wtedy nawyk codziennego chodzenia na mszę i w trakcie którejś spowiedzi wyznałam, jak bardzo ciąży mi to, że żyje mi się lepiej od moich bliźnich.

Tymczasem z powodu licznych wydatków na utrzymanie domu moja córka i zięć zdecydowali się wynająć jego część. Budynek miał dwa piętra, więc przygotowaliśmy pokój i salonik na parterze. Obok znajdowała się łazienka do wyłącznego użytku lokatora. Na tym samym poziomie była jadalnia i kuchnia, a na piętrze mieściły się nasze pokoje i druga łazienka. Goście nie mieli dostępu do kuchni, ale mogli zamówić u mnie domowe posiłki.

Jedną z osób zainteresowanych najmem był ksiądz. Nie mnie było decydować o czymkolwiek i robiłam jedynie to, co kazała mi moja Margarida, ale gdy rozmawiałam z nią przez telefon, starałam się dać jej do zrozumienia, że wolałabym właśnie jego. Przede wszystkim dlatego, że to dobry wzór do naśladowania i że mógłby korzystnie wpłynąć na wnuczki, którym do kościoła nie było zbytnio po drodze. A także z powodu czegoś, czego nie da się wyjaśnić. Spodobał mi się i zrobił na mnie dobre wrażenie, pewnie o to chodziło. Margarida się zgodziła i wkrótce gotowałam już dla czwórki. Niedługo później zaczęłam powierzać księdzu wychowanie obydwu dziewcząt, które chodziły do liceum i potrzebowały kogoś, kto sprawowałby pieczę nad ich nauką, byłby w stanie ich doglądać i stawiać wymagania. Ja, jak już mówiłam, nie umiem czytać.

Czuję ból, dusi mnie, chcę stąd wyjść. Przez całe życie uporczywie prosiłam w modlitwach o parę rzeczy: żeby Bóg uchronił mnie przed śmiercią w stanie grzechu śmiertelnego, żeby dał moim bliskim zdrowie, żeby ustrzegł mnie przed zgorszeniem, żeby nie pozwolił, bym zaznała więzienia, szpitala ani sądu. Widać już, że mnie nie wysłuchał. Tylko nie wiem jeszcze, jakimi grzechami sobie na to zasłużyłam.

Pokój wynajęliśmy przed sześcioma laty i byłam bardzo zadowolona z naszego lokatora. Zawsze serdeczny, szczery, pogodny, a do tego posługujący się słowem jak mało kto. Tak jak przewidziałam, miał korzystny wpływ na wnuczki, które go słuchały i były mu posłuszne, a wszystkie udzielane przez niego rady prowadziły je ku dobremu. Nie zapomnę, jak pewnej nocy młodsza z nich, Lisete, skłamała podczas kolacji. Nie pamiętam już, o co chodziło, ale była to jakaś błahostka. Ksiądz przyłapał ją i parę razy powtórzył to samo pytanie, żeby dać jej do zrozumienia, że może się poprawić. Nie jestem pewna, czy opuściła lekcje albo, czy co, ale wiem, że spokojnie uświadomił jej, że nie wierzy w jej słowa, aby mogła powiedzieć prawdę, tymczasem dziewczyna szła w zaparte. Nie zmienił tonu głosu ani nie użył choćby jednego słowa, które mogłoby jej urągać lub ją upokorzyć, ale po jakimś czasie uzmysłowił jej, że wie, że to, co powiedziała, nie jest prawdą, i że nie znosi kłamstwa. Nie mam pojęcia, jak on to robił, tak bez krzyków, żeby się opamiętały. Nawet ja sama, chociaż nigdy nie rozmijam się z prawdą, zaczęłam się zastanawiać nad tymi wszystkimi chwilami, gdy z jakiegoś powodu coś przeinaczyłam lub przemilczałam… A to też może liczyć się jako kłamstwo.

Później nas opuścił. Wyjechał do Lizbony. Nie wiem dokładnie, czym miał się tam zajmować, ale zdaje się, że nadal nauczał w seminarium, tak jak do tej pory.

More by Gabriel Borowski

Esmeralda, Presja, presja

Esmeralda Świece zamiast lamp. Wiadra zamiast klozetów. Poronienia przypadkowe, legalne i powszechne. W średniowieczu odbywał się właśnie kolejny domowy poród. Dziewczynka na szczęście przyszła na świat żywa, a przy tym okazała się pierwszym niemowlęciem o niebieskich oczach. Po raz pierwszy na powierzchni ziemi i pod błękitnym sklepieniem nieba zrodził się odcień właściwy temu, co na górze, a nie temu, co na dole. Pierwszy cud estetyki. Brązowe i/lub czarne oczy całego królestwa nigdy nie widziały niczego podobnego. Kobieta wyszła na ulicę. W jednej ręce niosła organiczne warzywa, a w dru...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Luis Brito

Diário de uma portuguesa em Angola

Prolog Całymi latami bombardowano mnie opowieściami o Angoli. Popadającymi ze skrajności w skrajność doniesieniami o ludziach zakochujących się w tym kraju od pierwszego wejrzenia i czujących się tam jak w domu oraz o tych, którzy tego miejsca nie znoszą i nie są w stanie się w nim odnaleźć. Niezwykłymi historiami, zupełnie jak z kart książek, ponieważ jakaś cząstka mnie nie wierzyła, że mogły się wydarzyć naprawdę. Zawsze sądziłam, że w tych opowieściach jest spora doza przesady. Jak wiadomo, każdy lubi nieco podkoloryzować – a w tym przypadku raczej dodać całą paletę. Długo nie mogłam się...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Patrícia Patriarca

Rzeczy niezmienne

Nie było jeszcze we mnie ani odrobiny strachu, więc wyciągałem ręce, żebyś mnie dotknął. Twoja dłoń opadała, w tle muzyczka jak z windy, opadająca dłoń ciepła jak kluchy, żyły jak skręcone w nieustannej ciszy węże, obgryzałeś paznokcie, aż przypominały muszelki, a twoja dłoń opadała, opad, odpad, aż napotkała moją i spletliśmy dżdżownice palców. Biedaczysko. Dawniej nosiłeś mnie na rękach, wystękiwałeś w środku nocy kołysanki, chociaż sam potrzebowałeś się położyć. Wielokrotnie podcierałeś mi pupcię, wtykałeś dżdżownice w kupy, które zostawiały ślad, i ścierałeś siki z ubrań. Dawniej musiałe...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Luis Brito

Jutro

Carlota leżała na wznak, przyjemnie otulona miękką pościelą, ze wzrokiem wbitym w niewidzialny punkt na suficie. Próbowała uspokoić oddech przyspieszony złym snem, z którego właśnie się wybudziła. Nie pamiętała już, co tak naprawdę jej się przyśniło, ale zostało jej wspomnienie rozpaczliwego poczucia, które zmusiło ją do powrotu na jawę. Odkąd się przebudziła, starała się na wszelkie sposoby, jakie mogła sobie przypomnieć, spowolnić rytm pracy serca – jak dotąd bezskutecznie. Zrezygnowała, zsunęła z siebie narzutę i wstała z łóżka, czemu towarzyszyło niezadowolone miauknięcie Matiasa, rudego p...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Patrícia Patriarca

Tapioka

Pomruk silnika należącej do stowarzyszenia furgonetki obwieścił, że nadeszła pora obiadu. Słońce prażyło tak mocno, że aż nie dało się go zobaczyć. Starzec stał pod figowcem w brudnej, rozchełstanej koszuli, a na ustach, w których trzymał papierosa, malował się ironiczny uśmiech. Przyglądał się, jak Brazylijka – dwie wielkie mokre plamy pod pachami uniformu i równie przepocone plecy – wysiada z pojazdu, bierze siatkę z jedzeniem i idzie do służącej za kuchnię przybudówki, gdzie przeważnie przesiadywał. – Panie João! Panie João! Uśmiech uwydatnił na twarzy wszystkie zmarszczki, z których spły...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Daniela Costa
More in PL

Osad z kamienia

Bo widzisz, chwilę to trwa, zanim taka słuchawka prysznicowa weźmie i zarośnie kamieniem. Teraz, gdy z wężem wokół szyi zwisam w połowie na korytarzu, a w połowie na schodach, myślę sobie: jakby te moje ziomki raz zobaczyły łazienkę, to by się mogły domyślić. Gdyby jeden jedyny raz weszli na górę, jak zrobiła to Emma tamtego popołudnia. Obejrzeliby sobie słuchawkę prysznicową, odkręcili i zakręcili kran, spojrzeli na wapienny osad pokrywający ścianę kabiny, zauważyli w umywalce moje pospiesznie zgolone włosy i zaraz by wiedzieli: z tym gościem jest coś nie halo, musimy go ratować. Łazienka prz...
Translated from NL to PL by Olga Niziołek
Written in NL by Lisa Weeda

Ja nie chcę być psem

Wystukuję na klawiaturze: TERMINACJA ZŁAMANEGO SERCA. To musi się natychmiast skończyć. Znajduję cudze historie, nie chcę historii, chcę rozwiązań, a nie współczucia. Wpisuję: TRANSFORMACJA. Wyszukiwarka informuje, że może być matematyczna albo genetyczna. Wybieram tę drugą, dokonując tym samym pierwszego wyboru. Mam już dość tego ciała, za wiele osób je całowało, być może jest popsute, nierozważnie się z nim obchodziłam, zbyt swobodnie, ono musi zniknąć, zmienić się i udoskonalić. Transformacja genetyczna. Na ekranie pojawia się kuracja sokowa. „Przejdź transformację i stań się nową wersją si...
Translated from NL to PL by Olga Niziołek
Written in NL by Alma Mathijsen

Kilka miesięcy później

12 sierpnia „Mohammad, bądź przy telefonie za pół godziny. Myślę, że go znalazłem!” Podnoszę się z łóżka, cały roztrzęsiony ubieram się jak najszybciej i wychodzę z hostelu. Szybko. Jakby miało znaczenie, że dotrę do domu pięć minut wcześniej lub później. Prawie zbiegam po zboczu w dół portu, gdzieś pomiędzy żydowską dzielnicą Hardara Carmel a niegdyś palestyńską Wadi Salib. Wciąż jednak słyszę piłę, tnącą najprawdopodobniej żelazo, oraz odgłosy kur i kogutów. Niezwykłe. Zapach wsi w środku miasta, które chce wymazać historię i być nowoczesne. Jakbym cofnął się do 1948 roku, kiedy z tego wzg...
Translated from SL to PL by Joanna Borowy
Written in SL by Andraž Rožman

Pandy z parku Ueno

Od kiedy urodziły mi się dzieci, a może od kiedy założyłam sobie konto w mediach społecznościowych lub wręcz od kiedy praca zmusiła mnie do tworzenia jasnych, chwytliwych komunikatów, w sumie raczej do odwoływania się do rzeczy znanych, niż do ich wymyślania, dzieliłam mój czas na ten prawdziwy, w którym mogłam wyrażać siebie prawdziwym językiem, i ten fałszywy, w którym zmuszona byłam posługiwać się określonymi kategoriami, rejestrami lub kalkować różne zachowania. Czytałam powieści o nieustępliwych, zdeterminowanych ludziach, którzy wstają o czwartej rano, biorą lodowaty prysznic, a o szóst...
Translated from IT to PL by Mateusz Kłodecki
Written in IT by Arianna Giorgia Bonazzi

Obce miasto

Amsterdam u progu jesieni mienił się kolorami. Przywitała mnie kapryśna pogoda: raz słońce, raz deszcz – i tak w kółko, jak zdrowaśki różańca. Właśnie stoję pod mostem, czekając, aż przeleci kolejna ulewa. Tego dnia wybrałam się rowerem na przejażdżkę po okolicy. Chciałam zobaczyć słynne poldery, kanały ciągnące się w poprzek soczyście zielonych łąk, wiatraki, które górują nad krajobrazem, rozpościerając ramiona niczym strachy na wróble. To miała być moja pierwsza wycieczka, początek przyjaźni między mną a nowym miejscem – krajem znanym ze wspaniałej architektury, gdzie planowałam pomieszkać p...
Translated from CZ to PL by Agata Wróbel
Written in CZ by Anna Háblová

Szumy i piski

Pod sam koniec podróży pociągiem ujrzał przez zabrudzone okno krawędź nieba. Wstał, żeby wyglądnąć też z drugiej strony przedziału, i zbliżył się do mężczyzny, który spał z twarzą schowaną za zasłoną, z dłonią spoczywającą pewnie na leżącej na siedzeniu obok małej walizce podróżnej. Tak, z jego okna widok był taki sam. Ciemna płachta w kolorze indygo przystawała równoległe do rozległego, pokrytego suchą trawą pola. A u jej krawędzi widniał jasny i przejrzysty pas w odcieniu niebieskim, wyglądający z oddali jak zawieszone między niebem i ziemią morze. Gdzieś nad tą płachtą w kolorze indygo był...
Translated from RO to PL by Olga Bartosiewicz-Nikolaev
Written in RO by Lavinia Braniște